دوره سلیورین
مورچیسون (Murchison) در سال 1853 نام سیلورین را به قسمتی از زمینهای شهر گال و ناحیه شروپ شایر (ShropShire) واقع در جنوب غربی انگلستان که قبیله سیلورین در آن سکونت داشتند، اطلاق نمود.

مشخصات دوره سلیورین

سیلورمن کوتاهترین دوره از دوران پالئوزوئیک است که سن آن را 28 میلیون سال (از 438 تا 410 میلیون سال قبل) تعیین نموده‌اند. گذر زیرین این دوره با فسیل گراتپولیتی به نام گلیپتوگراتپوس مشخص شده است. زیرا در بیشتر ممالک اروپایی بین اردویسین و سیلورین رخداد مهم تکتونیکی ملاحظه نشده است. گذر فوقانی این دوره نیز با زون گراتپولیتی به نام منوگراتیوس یونیفورمیس (Monograptus uniformis) که معرف قاعده دونین بوده و در مقطع چینه شناسی آن در ناحیه کلوک در چکسلواکی قرار دارد مشخص شده است.

تقسیمات سیلورین

  • سیلورین زیرین: که با اشکوب خلاندورین (LLandoverion) مشخص است. این اشکوب که شامل رسوبات ماسه سنگ و شیل است، در ناحیه خلانداوری در جنوب ناحیه ونز نامگذاری شده است.

  • سیلورین میانی: که اشکوب ونلوکین (Wenelockion) را شامل می‌شود. اشکوب مذکور دارای رسوبات آهکی و شیلی حاوی گراتپولیت و نام آن از ناحیه ونلوک در جنوب ولز مشخص شده است.

  • سیلورین بالایی : از اشکوب لودلووین (Ludlovian) تشکیل شده است. نام این اشکوب از شهر لودلوو (Lodlow) واقع در ایلت ولز در جنوب غرب انگلستان اشتقاق یافته و رخساره‌های آن شیلی آهکی است.

فسیلهای دوره سیلورین

گرتپولیتها از فسیلهای شاخص دوره‌های اردویسین و سیلورین بوده‌اند. علاوه بر گراتپولیت ، براکیوپودها ، مرجانها و کنودونتها نیز در این دوره گسترش و توسعه فراوان داشته‌‌‌‌اند. تعدادی از تریلوبیتها نیز در این دوره می‌زیسته‌اند. پیدایش و تنوع نخستین گیاهان آوند دار و ظهور ماهیهای حقیقی و همچنین گسترش ماهیهای زره دار نیز متعلق به این دوره بوده است. نخستین جانوران خشکی هم در سیلورین دیده شده‌اند.

جغرافیای دیرینه سیلورین

در اواخر چین خوردگی کالرونین در سطح وسیعی از اروپای شمالی به وقوع پیوست. و در نتیجه آن از وسعت دریاها کاسته شده و بر وسعت خشکیها افزوده گردید. کوههای آپالاش در آمریکای شمالی نیز حاصل این کوه زایی است. بعد از کوه زایی کالدونین رسوبات ماسه سنگ قرمز که حاصل پسروی دریایی هستند در قسمتهای زیادی از اروپا ته نشین شدند.

ریفهای مرجانی در حاشیه اغلب خشکیهای دوره سیلورین وجود دارند. بنابراین بیشتر خشکیها در محل فعلی خود قرار نداشته‌اند، بلکه خشکیهایی که امروزه نزدیک به قطب جنوب و شمال قرار دارند در سیلورین به استوا نزدیک بوده‌اند. فعالیتهای آتشفشانی اگر چه در اردویسین نیز وجود داشته‌اند، اما در سیلورین گسترش زیادتری یافته‌اند. بطور کلی رسوبات سیستم سیلورین در ایران گسترش کمتری داشته و قسمت اعظم این کشور در این دوره از خارج بوده است.

سيلورين در ايران مرکزى

براى نخستين بار، روتنر و همکاران (1968)، براى سنگ‎هاى سيلوريـن ايران مرکزى نام «سازند نيـــــور(Niur Fm.) »  را انتخاب کردند که نخستين سازند از گــــروه گوشکمر(Gushkamar Group)   است و در محل بُرش الگو (روستاى ني‎وار در جنوب خاورى ازبکوه) متشکل از 446 متر سنگ‎آهک‎هاى قهوه‎ اى تيرة مرجان‎دار با ميان‎لايه‎هاى ناچيز از شيل و يک بخش دولوميتى در قسمت زيرين است. رخسارة سنگ‎هاى سيلورين بُرش الگو در تمام ايران مرکزى ثابت نيست، به گونه‎اى که در ناحية شيرگشت، سازند نيور شامل 628 متر نهشته‎هاى ماسه‎سنگى سفيدرنگ همراه با لايه‎هاى آهکى فسيل‎دار است که به عنوان برش مرجع Reference Section))  شناخته مي‎شود و همين رخسارة آوارى سيلورين است که در بسيارى از نواحى ايران مرکزى از جمله جام، ترود، شمال بافق، انارک، کاشان و 000 عموميت دارد و معرف رخساره‎هاى آوارى حاصل از کوهزايى کالدونين است.

يکى از ويژگي‎هاى سنگ‎هاى سيلورين ناحية شيرگشت حضور جريان‎هاى گدازه‎ تيره‎رنگ با ترکيب بازالت اوليوين‎دار است که به طور عموم در بخش پايينى سازند جاى دارند و يادآور تکاپوهاى آتشفشانى سيلورين البرز خاورى است. افزون بر ناحية شيرگشت، گدازه‎هاى بازى سيلورين، همچنان بخشى از سنگ‎هاى سيلورين نواحى جام، ترود، شمال بافق و زرند کرمان را تشکيل مي‎دهد.

فراوانى مرجان، بازوپايان، کنودونت و انواع گونا‎گونى از پالينومورف‎هاى دريايى (آکريتارک، کيتينوزوا و 000) در بُرش الگو و بُرش مرجع و مطالعة دقيق اين سنگواره‎ها سبب شده، تا ضمن تأييد محيط رسوبى درياى کم عمق و نزديک به ساحل، سن سيلورين ميانى – پسين سازند نيور مسجل باشد.

در خاور ايران مرکزى به ويژه در نواحى طبس، جام (سازند بزکوه، علوى نايينى، 1972)، باختر کاشمر، کاشان، انارک، نيشابور، خور، شمال بافق، زرند کرمان، رفسنجان، رخساره‎هاى آوارى و گاه گدازه‎هاى آتشفشانى سازند نيور گسترش درخور توجه دارند. با وجود اين، در شمال کرمان (ناحية زرند) رسوبات سيلورين بيشتر از نوع سنگ‎آهک تيرة فسيل‎دار همراه با دولوميت، کوارتزيت و شيل است که لايه‎هايى از گچ و دست کم سه افق گدازه دارد. اگر چه رخسارة اين سنگ‎ها يادآور بُرش الگوى سازند نيور است، ولى گونا‎گونى سنگ‎شناسى گوياى شرايط و نوع محيط رسوبى متفاوت است. در ضمن در ناحية ترود، سنگ‎هاى دگرگونى وجود دارد که از نظر چينه‎شناسى و سنگ‎شناسى شباهت زياد به سازند نيور دارند به باور هوشمندزاده و همکاران (1357) در اثر فاز کوهزايى پيش از آپتين (سيمرين پسين) دگرگون شده‎اند، ولى احتمال دگرگونى اين سنگ‎ها در زمان باژوسين – باتونين (سيمرين ميانى) بيشتر است.

سيلورين در زاگرس
در کوه‎هاى زاگرس، نهشته‎هاى سيلورين به طور عمده درکوه گهکم، فراقون، دامنة جنوبى زردکوه و يا در چاه‎هاى اکتشافى زيره (فارس ساحلى) و پارس (خليج فارس)  گزارش شده‎اند که شامل ضخامت متغيرى (70 تا 700 متر)، شيل‎هاى خاکسترى تيره‎رنگ ميکادار و گراپتوليت‎دار است که ميان‎لايه‎هايى از ماسه‎سنگ و کمى سنگ‎آهک دارد و در بيشتر جاها با يک واحد کنگلومرايى، به ضخامت 5/4 متر، در روى نهشته‎هاى اردويسين قرار دارد و با سنگ‎هاى دونين پوشيده مي‎شود. همانند ديگر نواحى ايران، مرز زيرين و زبرين اين رسوبات از نوع دگرشيبى موازى است. فراوانى گراپتوليت سبب شده  تا در گذشته، به آن شيل‎هاى گراپتوليت‎دار سيلورين نام داده شود. ولى، در حال حاضر « سازند سرچاهان» معرف سنگ‎هاى سيلورين زاگرس است که بُرش الگوى آن توسط قويدل (1374) مطالعه و معرفى شده است.
سازند شيلى سرچاهان در محل بُرش الگو، (120 کيلومترى شمال بندرعباس)، حدود 102 متر ستبرا دارد که با رديف‎هاى ماسه‎سنگ کنگلومرايي‎، آهک ماسه‎اى و سنگ‎آهک آغاز و با شيل‎هاى ورقه‎اى خاکسترى تيره و زيتونى حاوى تناوب‎هايى از ماسه‎سنگ و کمى سنگ‎آهک ماسه‎اى داراى بازوپا  ادامه مي‎يابد.
در محل بُرش الگو، مرز زيرين سازند سرچاهان به دولوميت‎هاى دانه‎ريز صورتى رنگى است که با سازند باروت (کامبرين پيشين) قياس شده است، ولى اين حد، وضعيت ثابتى ندارد. مرز بالايى سازند سرچاهان نيز ثابت نيست، در محل بُرش الگو، ناپيوسته و با سازند ماسه‎سنگى زاکين، به سن دونين است.
به لحاظ سنگواره‎هاى شاخص مطالعات ديرينه‎شناسى انجام شده به روز و قابل اطمينان است وجود 54 گونة پالينومورف (آکريتارک، کيتينوزوآ، هاگ، اسکلوکودونت) قويدل را قادر ساخته است تا در سازند سرچاهان دو زون زيستى، حاوى گونه‎هاى آکريتارک شناسايى کند. به استنـاد کار و همکار (2000 ميلادى) گراپتوليت‎هاى سازنـد سرچاهان شامل زون‎هاى زيستى leptoichcca, conuolutus و scdgwickii هستند که معرف سيلورين پيشين‎اند.
سنگ‎هاى گراپتوليت‎دار سيلورين زاگرس غنى از مواد آلى است. اين باور وجود دارد که سنگ منشأ مخازن گازى افق گروه دهرَم، رديف‎هاى سيلورين هستند (افشارحرب، 1380).