یادی از دانشگاه

در این مبحث دو منطقه شاخص چینه شناسی در محدوده ایران مرکزی که حاوی مقاطع تیپ سازندهای این حوضه در ایران می باشد از گزارش های شماره 3 و 4 سازمان زمین شناسی کشور انتخاب و ترجمه گردیده است. در این راستا نگارنده از اشکال و جداول این گزارش کمک گرفته و آنها را نیز منتقل کرده است.

ابتدا جهت تفهیم بهتر منطقه لازم است مختصری بر رشته کوه های شتری و شیرگشت ارائه گردد.

رشته کوه های شتری

این رشته کوه ها قسمتی از سلسله جبال شرقی ایران است که برخلاف واقع عمومی دارای امتداد شمالی-جنوبی بوده و دشت لوت را در شرق از کویر مرکزی ایران جدا می نماید. بلندترینقله این کوهستان که 2838 متر از سطح دریا ارتفاع دارد کوه شتری نامیده می شود. و این اسم به تمام این رشته کوه ها که حوضه فرونشسته دشت طبس را از قسمت شرقی محدود ساخته نیز اطلاق می گردد.

این کوهستان تقریباً از 5000 متر سنگهای رسوبی دوره های دونین تا کرتاسه تشکیل شده که سهم ژوراسیک در حدود 3000 متر می باشد. علاوه بر این در حدود دوهزار متر تشکیلات آتشفشانی پالئوژن و رسوبات قاره نئوژن در پای دامنه هر دو طرف کوهستان دیده می شوند که بسمت دشت ادامه دارند.

حرکات کوهزایی شدید در اواخر تریاس باعث پیدایش برآمدگی Hotst-like با امتداد شمال جنوبی شده که این برآمدگی بعدا مبنای بوجود آمدن رشته کوه شتری فعلی گردیده است. این پدیده بطور بارزی در طرز رسوبگذاری و فاسیس تشکیلات اواخر تریاس و دوره ژوراسیک در شرق و غرب کوه شتری بوده است.

تشکیلات Rheto-Liassic شمشک(تاهزار متر قطر) که شامل رسوبات قاره ای و مردابی و حاوی بقایای گیاهی ولایه های زغال سنگ و گاهی اوقات رسوبات دریائی است با یک دگر شیبی قابل توجه بر روی طبقات متشکله برآمدگی قبلی که شدیداً تحت تأثیر فرسایش قرار گرفته بوده و رسوب کرده است.

آهک آمونیت دار بادامو با 40 متر قطر نشانه پیشروی و عمیق شدن مجدد دریا در توآرسین تا باژوسین است و این آهکها بطور معمولی از 500 متر شیل های تشکیلات بغمشاه متعلق به کالووین پوشیده شده است و روی آنها 1000 متر آهک مرحانی (Reef Limestone) بنام آهک اسفندیار بوجود آمده است. بنظر می رسد این آهکها دردریای ژوراسیک فوقانی که در جنوب ناحیه موردبحث تولید سنگهای تبخیری گچ و نمک می کرده است در حاشیه برآمدگی کوه شتری ایجاد شده است.

آهک مرجانی ریفی اسفندیار در جهت شمال شرقی منطقه و در نواحی بیابان شرقی کوه شتری به ماسه سنگها و آهکها االیتی و تخریبی مربوط به اکسفوردین و کیمریجین تبدیل می گردد که نماینده رسوب در یک حوضه رسوبی محدود بین ساحل و رسیف های مرجانی ساحلی است و بنام تشکیلات قلعه دختر (1000 متر قطر) نامگذاری شده است.

رسوبات کم اهمیت آهکی و مارنی کرتاسه با دگر شیبی سنگهای ژوراسیک را می پوشاند و فقط در چند ناودیس در داخل کوهستان و دامنه شرقی کوهستان باقی مانده اند.

در تشکیلات کربونیفر فوقانی و ژوراسیک زغال سنگ دیده می شود ولی این کانسارها بعلت کمی وسعت و محدود بودن ذخایر از نظر اقتصادی قابل بهره برداری نیستند.

رشته کوه های شیرگشت

کوه هائی که در مرز خاوری کویر بزرگ مرکزی ایران واقعند دارای روند شمالی جنوبی هستند و قسمت بین این رشته کوه ها یعنی ناحیه شیرگشت در این گزارش مورد بررسی قرار می گیرد.

قسمت جنوبی رشته کوه های فوق الذکر در گزارش شماره سه سازمان زمین شناسی تحت عنوان زمین شناسی کوه های شتری مورد بحث قرار گرفته است و بخش شمالی نیز در گزارش شماره پنجم تحت نام زمین شناسی از یک کوه چاپ و منتشر گردیده است.

شیرگشت دهکده کوچکی است که در 60 کیلومتری شمال باختری شهرستان طبس و سر راه طبس به سبزوار واقع است و چون در محل تلاقی راه های اصلی ناحیه مورد بررسی قرار دارد، این ناحیه را هم بدین اسم موسوم کرده ایم.

ناحیه مورد بررسی را از لحاظ مرفولوژی و زمین شناسی می توان به چهار واحد مختلف قسمت نمود:

1-    ادامه شمالی کوه های شتری در خاور ناحیه که درازترین و بلندترین کوه های ناحیه را تشکیل می دهد و از جنوب به شمال شامل کوه های سیاه، بم و نونگ می باشد.

2-    کوه های اطراف ده شیرگشت که کم و بیش منفرد بوده و بخش جنوبی ناحیه مورد بررسی را تشکیل می دهند.

3-    کوههای پیرحاجت که ادامه شمالی کوه های کلمرزبورده و مرز باختری ناحیه می باشند.

4-    کوههای درنجال که در مرکز ناحیه قرار دارند و از دیگر قسمتها جدا می باشند.

کوه های درنجال از لحاظ زمین شناسی جالبترین بخش ناحیه شیرگشت می باشند. این کوه ها از بالازدگی سنگهای انفراکامبرین و دوران اول زیرین که از نظر چینه شناسی تقریباً بصورت ردیف متوالی و کاملی پدیدارند بوجود آمده اند.

از مطالعه سنگهای دوران اول و دوم که در ناحیه شیرگشت گسترش و بسط زیاد دارند و به کمک مظاهر دیگری که در رشته شتری و رشته از یک کوه دیده می شود. می توان سرگذشت زمین شناسی این قسمت از ایران مرکزی را کاملاً بیان نمود.

-      یک دیگر شیبی(فرسایشی) در قاعده لایه های ژوراسیک دیده می شود. این دگرشیبی از یک کوهزائی در اواخر دوره تریاس نتیجه گشته است.

-      مدل ساختمانی ناحیه شیرگشت از حرکات کوهزائی آلیین حاصل شده است مشخص این مدل وجود دو جهت اصلی، یکی شمال-شمال غربی و دیگری شمال-شمال شرقی در امتداد عناصر ساختمانی ناحیه است که بطرق مختلف یکدیگر را قطع کرده و با هم ترکیب شده اند.

-      یک گسل عرضی بسیار بزرگ و سراسری از نوع Tear Fault که آنرا بنام گسل چاه سرب مرسوم کرده ایم. بخش کوه های پیرحاجت را از دیگر بخش ها جدا کرده است. اختلاف رخساره در طبقات پرمین و تریاس در دو طرف این گسل، یعنی در دو سوی شرقی و غربی آن موید آن است که تغییر مکانی افقی این گسل لااقل در حدود 40-50 کیلومتر می باشد.

تکتونیکی جوان را می توان از جابه جا شدن رسوبات دوران چهارم مشخص کرد.

-      در ناحیه مورد مطالعه سنگهای متعلق به ژوراسیک میانی و بالائی از لحاظ تغییرات رخساره ای خیلی متغیرتر از سنگهای هم سن خود در شمال ایران می باشند.

-      دو گروه سنگ آذرین را می توان تشخیص داد، یکی سنگ آتشفشانی بازیک که احتمالاً متعلق به دوره سیلورین می باشد و دیگری که شدیداً دگرسانی شده از نوع کوارتز پورفیر تا بازالت اولیوین داراست . ممکن است گروه اخیر تا قسمتی مربوط به دوران سوم زمین شناسی باشد.

-      در ناحیه شیرگشت آثار مواد معدنی پراکنده ای در سنگهای دوره های پرمین و تریاس و ژوراسیک دیده می شود از بین آنها تاکنون اهمیت اقتصادی در دو معدن سرب یکی در چاه سرب و دیگری در گردو به ثبوت رسیده است.

-      منابع آبهای زیرزمینی ناحیه شیرگشت کاملاً بوضع زمین شناسی آن بستگی دارد. در هر جا که آب با درجه شوری کمتر و بمقدار کافی وجود دارد در آنجا آبادی های بزرگتر بوجود آمده و منابع آب هم مربوط به توده های ضخیم و یک نواخت، آهک و دولومیت می باشد.

-      ردیف چینه شناسی سنگهای ژوراسیک ناحیه شیرگشت بصورت زیر می باشد.

ردیف چینه شناسی در سنگهای ناحیه شیرگشت

اکنون با توجه به مطالب بالا به تفصیل تشکیلات ژوراسیک ناحیه شیرگشت و شتری که عیناً از گزارش های شماره 3 و 4 سازمان زمین شناسی کشور ترجمه شده ارائه می گردد.

حد بالایی سازند شمشک در کوه های شتری قاعده آهکهای بادامو می باشد (لیاس بالایی-دوگر) حد پائینی این سازند در ناحیه شتری با قاعده لیاس مشخص می شود.

در مقاطع نزدیک کرمان، کوهبنان و بهاباد لیتولوژی و فونای دریایی لیاس دیده می شود (Huckriede, Kursten-1962)

منبع:http://www.gsi.ir

زمین شناسی ایران سید مجید نبویی